Pomarańcza (łac. Citrus × sinensis) zwana też Słodką Pomarańczą – dla odróżnienia od Gorzkiej Pomarańczy – nie jest owocem powstałym w naturze, ale za sprawą człowieka. Wyhodowano ją łącząc znacznie mniejszą i delikatniejszą Mandarynkę z większym i bardziej gruboskórnym Pomelo (genetycznie ich proporcje wynoszą 58 do 42 proc. na korzyść Mandarynki). Stało się to już bardzo dawno temu, jakieś 2,5 – 3 tys. lat, gdzieś na pograniczu Chin z Indiami oraz Birmą (stąd łacińska nazwa sinensis). Z czasem sama stała się zresztą przedmiotem krzyżowania z własnymi „rodzicami”: w połączeniu z Pomelo powstał Grejpfrut, a z Mandarynką Klementynka, a także Murcott.
Pomarańcza była też bazą innych owoców m.in.:
- Cytrangi, która okazała się nieudaną, bo gorzką próbą stworzenia pomarańczy odpornej na zimno – dziś używa się jej jako podkładki do szczepienia innych cytrusów.
- lepsze efekty dała bardziej złożona krzyżówka Pomarańczy, Klementynki oraz Tangelo odmiany Orlando. Dokonana w 1963 roku na Florydzie zaowocowała pomarańczą Ambersweet, która wcześnie owocuje, ma delikatny, słodkim smaki, pozbawiona jest pestek, a w dodatku łatwo się obiera. Ze względu na niskie plony i zmienną jakość soku Ambersweet ostatecznie nie zdobyła jednak dużej popularności i jest dziś uprawiana głównie w przydomowych ogródkach.
Do Europy słodka pomarańcza trafiła znacznie później niż gorzka, bo dopiero w XV wieku za sprawą Portugalczyków, którzy przywieźli ją z Indii – gorzką już w X wieku sprowadzili Arabowie, ale ostatecznie nie zrobiła takiej kariery jak jej słodka kuzynka. W XVII wieku stała się jednym z najchętniej uprawianych drzew owocowych, czemu przysłużyli się francuscy królowie. Pierwszym był Karol VIII, który w Château d’Amboise kazał zbudować pierwszą w Europie pomarańczarnię, po nim Henryk IV stworzył podobny obiekt w Luwrze, a Ludwika XIV w Wersalu. Słodka pomarańcza była jego ulubienicą więc w 1684 roku zlecił wybudowanie wielkiej oranżerii (Orangerie du château de Versailles) na 1500 drzewek z czego 900 to wciąż pomarańcze.
W Europie w XVIII wieku wyhodowano Czerwone odmiany zwane też Pomarańczą Krwistą. Są jej trzy najpopularniejsze kultywary: uprawiane w Hiszpanii Sanguinello oraz włoskie Tarocco i Moro o bardzo głębokiej barwie – stąd nazwa, moro po włosku oznacza ciemny kolor.
Szybko, bo już na przełomie XV i XVI wieku za sprawą hiszpańskich kolonizatorów pomarańcza pojawiła się także w Ameryce. Bardzo dobrze się tu przyjęła zarówno na północy (Floryda i Kalifornia), w środku (Meksyk) oraz na południu m.in. w Brazylii. Tutaj na początku XIX wieku w klasztorze w Bahia wyhodowano jej odmianę zwaną Navel czyli pępek. Mutacja spowodowała, że pomarańcza rozwinęła drugi osadzony w skórce pierwotnej pomarańczy owoc, który znajduje się u podstawy, naprzeciwko łodygi co z wyglądu może właśnie przypominać pępek (na zdjęciu obok). Ta mutacja spowodowała również, że owoc stał się bezpestkowy, co oznacza, że jedynym sposobem rozmnażania rośliny jest jej cięcie i szczepienie. Brak pestek oraz łatwa do obierania skórka sprawiły, że zrobiła szybką karierę, chociaż główni jako owoc do jedzenia. Jest bowiem mniej soczysta i gorzej nadaje się na sok.
Jeśli chodzi o samą nazwę to polska jej wersja wywodzi się od francuskiego Pomme d’Orenge, co należy tłumaczyć jako pomarańczowe jabłko – Francuzi określenie pomme przez wieki używali do tworzeniu różnych nazwa owoców (jak np. pomme grenade czyli Granat), a nawet warzyw (pomme de terre czyli Ziemniak) i do dziś pośrednio spuścizną tego jest polskie słowo Pomidor. Jest to zresztą kalka starowłoskiego Melarancio – mela to po włosku jabłko – a taką konwencję nazewniczą wprowadzili średniowieczni botanicy, którzy każdy nieznany owoc, zwłaszcza wiszący na drzewie, nazywali jabłkiem, o ile był w miarę twardy i okrągły.
Z punktu widzenia etymologii kluczowym elementem jest tu więc drugi człon czyli samo francuskie określenie Orenge (dziś Orange) czy włoskie Arancia. Oba wywodzi się z Sanskrytu i słowa Nāraṅga określającego drzewko pomarańczowe, gdzie Nar miało oznaczać pachnidło czy też perfumy. Do Europy trafiło za pośrednictwem języka perskiego (Nārang) i arabskiego (Nāranj) do języka kastylijskiego i hiszpańskiego jako Naranja, która początkowo odnosiła się do sprowadzonej tu gorzkiej pomarańczy.
W Hiszpanii tak pozostało do dziś, po sąsiedzku w języku prowansalskim nazwa uległa już jednak przekształceniu w Aràngi. Początkowe „n” obecne we wcześniejszych formach słowa z czasem bowiem odpadło, ponieważ mylone było z częścią przedimka nieokreślonego kończącego się dźwiękiem „n”. Tak stało się nie tylko na południu Francji, ale także z włoskim Narancia przekształconym w Arancia. Po drodze do serca Francji nazwa napotkały jeszcze leżące nad Rodanem starożytne, handlowe miasto o bardzo podobnej nazwie, która z łacińskiego Arausio w Średniowieczu przekształciła się w Aurengia, a potem w XIII wieku w Orenga. Stąd prowansalska nazwa pomarańczy przekształcić się miała w Ouranjo, a francuska w Orange, tak jak sama późniejsza nazwa miasta.
Już zabiegiem botaników było użycie łacińskiej Aurantium przy nazwie systematycznej dla gorzkiej pomarańczy. W ten sposób wykorzystali podobieństwo brzmieniowe łacińskiego Aurum oznaczającego złoto. Złocisty jest bowiem kolor pomarańczy.
