Provola / Provolone / Provoleta

Provola to nazwa całej rodziny serów z masy parzonej i rozciąganej, czyli pasta filata, wywodzącej się z południa Włoch. Należą do niej również Mozzarella, Provatura i Caciocavallo. Wspólna jest technika: dojrzały skrzep ogrzewa się w gorącej wodzie, ugniata, rozciąga i formuje. Pod nazwą Provola występują jednak zarówno sery świeże i wędzone, jak i dojrzewające, a granice między nazwami bywają płynne – w Kalabrii Provola i Caciocavallo bywają regionalnymi określeniami podobnego sera: w okolicach Catanzaro i Reggio Calabria przeważa pierwsza nazwa, w okolicach Crotone i Cosenzy druga.

Nazwę najczęściej wiąże się ze słowem prova, czyli próba – serowar zanurzał kawałek skrzepu w gorącej wodzie, by sprawdzić, czy masa nadaje się już do rozciągania. Historyczny słownik włoskiej terminologii kulinarnej AtLiTeG określa jednak pochodzenie słowa jako niepewne i obok prova wymienia powiązanie z nazwą sera provatura oraz hipotezę greckiego probolḗ, czyli występu, wypukłości – co odnosiłoby się do charakterystycznej główki sera.
Starsze tło stanowi tradycja klasztoru San Lorenzo w Kapui, gdzie według konsorcjum Mozzarella di Bufala Campana już w XII wieku częstowano uczestników procesji serem zwanym mozza albo provatura, w tym drugim przypadku wędzonym. Jest to jednak relacja współczesne bez poważnych dowodów historycznych..

Najstarsze obecnie wskazywane poświadczenie samego słowa provola pochodzi ze zbioru Apparecchi diversi z 3 sierpnia 1524 roku, przypisywanego obszarowi Lacjum. W przepisie na białą tartę świeżą Provolę moczy się w wodzie różanej, a następnie rozciera z orzeszkami piniowymi, cukrem, mlekiem i białkami jaj. Występuje tu jako ser świeży i składnik słodkiego nadzienia, podobna to Provatury, o której Bartotomego Scappi niedługo później pisał w swojej Opera dell’arte del Cucinare (1570 rok). Który jednak w swoim wypisie serów nie wspominał nić o Provoli, chociaż wymienił takie nazwy jak mozzarelle fresche czy cacio cavallo fresco.
Kolejne świadectwo pochodzi ze zbioru spisanych pod koniec XVI wieku opowiastek Le otto giornate del fuggilozio autorstwa neapolitańskiego pisarza i historyka Tommasa Costo. W ich weneckim wydaniu z 1620 roku mowa w o Lasagne obficie doprawionych Parmezanem i Provolą: „(..) zasiedli do stołu i chociaż mieli [też] inne rzeczy [do jedzenia], rzucili się na lazanię, ponieważ Tita hojnie zaprawiła ją serem [incacciare – od cacio] – dobrym parmezanem i provolą – tak, aby [roztopiony ser] ciągnął się w nitki.(..)” (s. 258). Widać więc, że świadomie wykorzystano wówczas rozciągliwość sera .

W kolejnych stuleciach Provola weszła na stałe do repertuaru kuchni neapolitańskiej. Vincenzo Corrado w Il Cuoco Galante z 1773 roku wykorzystuje ją do przygotowania dość bogatej zapiekanki Torta alla Napoletana:

„Pokrójcie w plastry provature [ser provatura] i połączcie z ricottą, startą provolą, szynką w plastrach, kiełbasami, pokrojonym w plastry boczkiem wieprzowym [panzetta di Porca – dosł. boczkiem z maciory], roztrzepanymi jajkami, pieprzem i cynamonem; położy się to wszystko wymieszane pomiędzy [warstwami] ciasta listkowego, upiecze i poda.”

Po koniec XVIII wieku pojawiła się tylko raz, ale gdy w 1852 roku Ippolito Cavalcanti dokonywał swego rodzaju kodyfikacji kuchni neapolitańskiej w swoim podręczniku Cucina Teorico-Pratica Provolę uwzględnił w kilku wyraźnych kontekstach kulinarnych, najczęściej jako elastyczny składnik wiążący, zagęszczający lub nadający łagodny smak:

  • Jako starty ser (provola grattugiata) w uniwersalnych mieszankach: Provola najczęściej występuje w trójce „parmeggiano, provola, o caciocavallo grattugiato„, stanowiąc standardowy dodatek do zagęszczania i przyprawiania zup, takich jak Zuppa di pane composto, Zuppa alla mosaica czy Zuppa di gnochi alla Milanese. W tej samej, startej formie jest używana do formowania mas, zapiekanek i pulpetów, np. Granata di carne, Granata di Baccalà, Granata di ceci oraz małych przystawek jak Ovi in sublisì.
  • Ze względu na łagodny, słodkawy profil smakowy: W przepisie na pulpety rybne (Polpette di pesce) autor instruuje, by dodać sześć uncji startej Provoli, wyraźnie to uzasadniając: „per essere un formaggio più dolce” (ponieważ jest to ser słodszy).
  • W formie plastrów jako ser topiący się (provola bianca): W przepisie na zapiekaną Polentę zaleca się układanie warstw z użyciem „fettotine di mozzarelle, o provola bianca” (plasterków mozzarelli lub białej provoli) na przemian z szynką i kiełbasami.
  • Jako element nadzienia (farsa): Provola wykorzystywana jest do faszerowania ciast i przystawek. W przepisie Ordura di pasta briosce służy jako nadzienie do małych wypieków w połączeniu z Prosciutto. Z kolei w przepisie na faszerowane i smażone jajka (Ovi farsiti fritti) starta Provola łączona jest z żółtkami i miękiszem chleba, z opcją dodania cukru i cynamonu, jeśli danie ma być podane na słodko.
  • Jako wytrawny dodatek do musów (schiume): Starta Provola (wymiennie z parmezanem i caciocavallo) pojawia się w przepisach na „rustykalne” (wytrawne) wersje puszystych musów przygotowywanych z piany z białek, takich jak Schiuma di zucca (mus z dyni) czy Schiuma di pomi di terra (mus ziemniaczany), zastępując w nich cukier.

W kuchni Nepolu i Kampanii zostałą więc mocno osadzona. Poza wersją świeżą mocni rozwinęła się też wędzona Provola Affumicata, wytwarzana w dolinie Volturno, na Półwyspie Sorrentyńskim, w Vallo di Diano, Irpinii, Sannio i Matese – z mleka krowiego, a w okolicach Salerno także wyłącznie bawolego. Masę rozciąga się dłużej niż przy Mozzarelli, by uzyskać bardziej zwartą konsystencję, a następnie krótko wędzi w dymie z palonej wilgotnej słomy. Proces ten nadaje barwę, zapach i smak, a zarazem przedłuża trwałość sera. Wędzona provola jest jednak jedną z odmian, nie definicją całej rodziny.
Odrębną tradycję tworzy sycylijska Provola dei Nebrodi – ser dojrzewający z surowego, pełnego mleka krowiego, formowany ręcznie i występujący w kilku stopniach dojrzałości, także w odmianie z zieloną cytryną umieszczoną w środku – w 2020 roku uzyskała unijną ochronę DOP.

Drugą odsłoną Provoli jest „zgrubiała” forma Provolone oznacza dosłownie dużą Provolę. Większa wersja pozwalała serowi długo dojrzewać bez nadmiernego wysychania wnętrza. Najstarsze odnotowanie nazwy wskazuje się w Vocabolario di Agricoltura Canevazziego i Manciniego z 1871 roku, gdzie oznacza ona właśnie Provolę dużych rozmiarów (nie należy tego jednak traktować jako datę powstania sera, ale pierwszą wzmiankę na jego temat.
Dzisiejsze Provolone ukształtował się w drugiej połowie XIX wieku, gdy po zjednoczeniu Włoch w 1861 roku południowi serowarzy zaczęli przenosić działalność na Nizinę Padańską, między innymi do prowincji Piacenza, Cremona i Brescia. Na południu brakowało nadwyżek mleka krowiego potrzebnych do produkcji i wielomiesięcznego dojrzewania dużych serów na skalę handlową, północ dysponowała natomiast rozwiniętymi gospodarstwami mlecznymi i infrastrukturą przetwórczą. Południe dostarczyło umiejętności, północ – surowca i skali.
Dobrze udokumentowanym przykładem jest firma założona w 1877 roku przez Gennara Auricchio w San Giuseppe Vesuviano pod Neapolem, dla której Provolone stał się podstawowym produktem. Wobec rosnącego popytu i niedostatku mleka w Kampanii jego syn Antonio organizował dostawy na Nizinie Padańskiej i uczył tamtejszych serowarów produkcji provolone. Na początku XX wieku firma eksportowała go do Stanów Zjednoczonych, gdzie odbiorcami byli przede wszystkim włoscy emigranci.

Dziś w produkcji Provolone dominuje północ, a przede wszystkim Lombardia i Wenecja Euganejska, gdzie wytwarzany jest najlepiej sprzedający się w całym kraju Provolone Valpadana (czyli z doliny Padu), najsilniej związany z okolicami Cremony. Jej standard produkcyjny wprowadzono już przed wojną (w 1938), po czym objęto ochroną nazwę Provolone Tipico (1955), aby założone w 1975 roku konsorcjum producentów doprowadziło do uzyskania ochrony regionalnej DOP (1996). Chronione jest pełne określenie Provolone Valpadana, a nie każdy ser nazywany Provolone. Ser ten występuje w wielu kształtach, od których pochodzą jego alternatywne nazwy: Pancette, Pancettoni, Giganti, Gigantini, Mandarini.

Równolegle rozwijała się tradycja kampańska, której najsłynniejszym przedstawicielem jest Provolone del Monaco z Półwyspu Sorrentyńskiego i Monti Lattari. Jego specyfikacja wskazuje, że dokładne początki produkcji są nieznane, ale tradycja ma sięgać XVIII wieku. Nazwę zawdzięcza temu, że tutejsi kupcy, przewożąc sery łodziami na targ do Neapolu, okrywali się przed wilgocią i chłodem płaszczami podobnymi do mnisich habitów. Przydomek il monaco (mnich) przylgnął do sprzedawcy, a jego ser stał się serem od mnicha – Provolone del Monaco.
Wytwarza się go z surowego mleka krowiego, w którym co najmniej 20 proc. musi pochodzić od miejscowej rasy Agerolese. Ma charakterystyczny kształt przypominający dużego melona, musi dojrzewać co najmniej pół roku i zawierać 40,5 proc. tłuszczu w suchej masie. Ochronę DOP uzyskał w 2010 roku.

Każdy provolone wytwarza się w technice pasta filata. W odróżnieniu od Mozzarelli ser ten dojrzewa – od kilku tygodni do ponad roku – dzięki czemu ma twardszą konsystencję i bardziej wyrazisty smak. Występuje w kilku wariantach:

  • łagodny, maślany Provolone Dolce, krócej dojrzewający,
  • ostry Provolone Piccante, dojrzewający dłużej
  • wędzony Provolone Affumicato.

Do tej samej rodziny serów należy kalabryjskie Burrino, w którym masa pasta filata otacza kawałek masła.

Produkcję provolone włoscy emigranci zaszczepili także w Ameryce Południowej – w Argentynie, Urugwaju i Brazylii. Tutejszy ser jest jednak mniejszy od oryginalnego – są to krążki o średnicy 10–15 cm i grubości 1–2 cm – i nazywany jest Provoleta. Zwykło jadać się je jako dodatek do mięsa z grilla (czasem ser się griluje) z dodatkiem chimichurri.

Przepis z Provolone: Pasticcio di Tortellini (Zapiekanka z pierożków)

FavoriteLoading Dodaj do ulubionych